Botulinum toksini: günlük dildeki kelime neyi kapsıyor, yasa ne diyor?

"Botox": bir tedavi adı değil, bir marka

"Botox", A tipi botulinum toksini içeren ilaçlardan birinin ticari adıdır. Türkçede "botoks" olarak yaygınlaşan kelime, zamanla bu türden tüm enjeksiyonları anlatır hale geldi; tıpkı cins isme dönüşen bir marka gibi. Oysa ne bir tedavinin ne de maddenin adıdır.

Maddenin adı A tipi botulinum toksinidir: Clostridium botulinum adlı bir bakterinin ürettiği ve ilaç yapılmak üzere saflaştırılan bir protein. Bir kasa enjekte edildiğinde, sinir ile o kas arasındaki sinyali birkaç ay boyunca engeller; kas daha az kasılır.

Belçika'da A tipi botulinum toksini içeren birden fazla ilaç, farklı marka adlarıyla kayıtlıdır. Bu sitede botulinum toksininden söz etmemin nedeni budur: bu, tüm bu ilaçlar için ortak olan maddenin adıdır.

Tek madde, birçok ilaç, birçok kullanım

Bu ilaçlar yalnızca kırışıklıkları yumuşatmak için kullanılmaz. Belçika'da bazıları, belirli koşullarla, nörolojik ya da ürolojik endikasyonlarda geri ödenir: blefarospazm (göz kapaklarının istemsiz kasılmaları), distoniler, inme sonrası el bileği ya da el spastisitesi, kronik migren ve nörolojik kökenli bazı idrar kaçırma türleri. Diğerleri ise yüzün üst kısmındaki çizgiler için onaylıdır: kaş arası çizgiler, kaz ayakları ve alın çizgileri.

Çok önemli bir nokta: dozlar bir ilaçtan diğerine aktarılamaz. Ürün bilgileri, bir ilacın ünitelerinin diğer botulinum toksini preparatlarının üniteleriyle birbirinin yerine kullanılamayacağını belirtir. Bu yüzden kullanılan ürünün tam adı bir ayrıntı değildir.

Reçeteye tabi bir ilaç, haklı nedenlerle

A tipi botulinum toksini reçeteye tabi bir ilaçtır. Bu statünün bir nedeni var. 2025'te Avrupa ilaç otoriteleri ürün bilgilerindeki uyarıların güçlendirilmesini sağladı: toksinin enjeksiyon yerinden uzağa yayılmasına bağlı yan etkiler ile iyatrojenik, yani tedavinin neden olduğu botulizm vakaları bildirilmiştir. Risk özellikle çocuklarda ve yüksek dozlarla spastisite tedavisi gören yetişkinlerde daha yüksektir.

Bir enjeksiyondan sonra yutmakta, konuşmakta ya da nefes almakta güçlük çekerseniz, vakit kaybetmeden bir doktora başvurun.

Yasanın belirli uygulayıcılara ayırdığı tıbbi bir işlem

Belçika'da estetik amaçlı botulinum toksini enjeksiyonu, cerrahi dışı bir estetik tıp işlemidir. 23 Mayıs 2013 tarihli yasa bu işlemleri belirlediği uygulayıcılara ayırır: unvanlarına göre ya da yasadan önce bu işlemleri zaten yapanlar için tanınmış bir deneyime göre doktorlar, ağız içindeki bazı işlemler için ise diş hekimleri. Bir güzellik uzmanı enjeksiyon yapamaz.

Belçika Hekimler Birliği (Ordre des médecins) ayrıca doktorun bu işlemi doktor olmayan birine devredemeyeceğini ve işlemin tıbbi niteliği hakkında bilgilendirilmeniz gerektiğini hatırlatır: bu, basit ve risksiz bir güzellik bakımı değildir.

Neden hiçbir promosyona izin verilmiyor?

İki yasa üst üste biner. 25 Mart 1964 tarihli ilaç yasasının 9. maddesi, reçeteye tabi ilaçların halka yönelik reklamını yasaklar. 23 Mayıs 2013 tarihli yasanın 20/1. maddesi ise estetik tıp işlemlerinin kendisinin reklamını yasaklar. Avrupa Birliği Adalet Divanı 2017'de AB hukukunun bu yasağa engel olmadığını teyit etmiştir.

Yalnızca mesleki bilgilendirmeye izin verilir: gerçeğe uygun, nesnel, ilgili, doğrulanabilir, ölçülü ve açık. Yanıltıcı ya da karşılaştırmalı olamaz ve mali argümanlar kullanamaz. Belçika Anayasa Mahkemesi, genel bir iletişimde yer alan öncesi-sonrası fotoğraflarının ya da hasta yorumlarının yasak reklam sayıldığını, muayene sırasında ise sizi bilgilendirmek için kullanılabileceklerini açıkça belirtmiştir.

Somut olarak, bir "kampanya", süreli bir indirim ya da hasta çekmek için öne çıkarılan bir marka adı, Belçika'da bir doktorun iletişiminde yer alamaz. Fransız ilaç ajansı ANSM de sosyal medyadaki tanıtımları ve olağan dışı düşük fiyatları yasa dışı enjeksiyonların uyarı işaretleri arasında sayar.

Talep etme hakkınız olanlar

• Enjeksiyonu kimin ve hangi sıfatla yaptığı.
• İlacın tam adı, enjekte edilen miktar ve parti (lot) numarası. Botulinum toksini gibi biyolojik ilaçlarda ürün bilgileri, uygulanan ürünün adının ve parti numarasının açıkça kaydedilmesini ister: bir sorun çıktığında ürünün izlenebilmesini sağlayan budur.
• İlacın kullanma talimatı (prospektüs): okumak isteyebilirsiniz.
• İşlemden önce, özellikle teknik ve riskler hakkında eksiksiz bilgi; bu bilgiler, sizin ve doktorun tarih atıp imzaladığı ve tıbbi dosyanızın parçası olan yazılı bir raporda yer alır.
• Bu bilgilendirmeden sonra özgür onayınız. Belçika'nın hasta hakları yasası bunu güvence altına alır.
• Düşünmek için zaman: enjeksiyonlar için yasa bir bekleme süresi öngörmez, ama hiçbir şey sizi aynı gün karar vermeye zorlamaz.
• Bir sorun çıkarsa ne yapılacağı ve kimin aranacağı.

Peki internette satılan ürünler?

Reçeteye tabi bir ilaç Belçika'da internetten satılamaz. Bir sitede, sosyal medyada ya da bir mesajlaşma uygulamasında "botoks" diye sunulan bir ürün, bu yüzden içeriği konusunda hiçbir güvence vermez. Fransa'da ilaç ajansı 2025'te yasa dışı enjeksiyonlardan sonra yine ağır botulizm vakaları bildirmiş ve yasa dışı satılan ürünlerin sahte olabileceğini hatırlatmıştır.